15 listopada obchodzimy Światowy Dzień Wcześniaka – dzień, w którym szczególną uwagę poświęcamy dzieciom urodzonym przedwcześnie oraz ich rodzinom. Wcześniactwo to doświadczenie, które wykracza daleko poza sam moment porodu. Oznacza często długą hospitalizację, specjalistyczną opiekę medyczną, niepewność o zdrowie i rozwój dziecka, a także ogromne obciążenie emocjonalne dla rodziców.
Choć Hospicjum Perinatalne JESTEM nie zajmuje się bezpośrednio leczeniem ani kompleksową opieką nad wcześniakami, temat ten jest nam bliski. Naszą specjalizacją jest wsparcie rodzin mierzących się z trudną diagnozą prenatalną. Wiemy jednak, że potrzeba pomocy nie zawsze mieści się w granicach jednej specjalizacji. Spotykamy również rodziny dzieci urodzonych przedwcześnie, które w szczególnie trudnych chwilach potrzebują rozmowy, obecności i wsparcia psychologicznego. Jeśli tylko mamy taką możliwość, staramy się być obok.
Z okazji Światowego Dnia Wcześniaka zapraszamy do rozmowy z dr n. med. Brygidą Jaskot, specjalistką neonatologii i członkiem zespołu ekspertów Hospicjum Perinatalnego JESTEM. Rozmawiamy o tym, czym jest wcześniactwo, dlaczego każdy tydzień ciąży ma znaczenie, jak wygląda opieka nad najmniejszymi pacjentami i jaką rolę w ich leczeniu odgrywają rodzice. Poruszamy również temat emocji, z którymi mierzą się rodziny, oraz znaczenia wsparcia psychologicznego w tym szczególnie trudnym czasie.
***

Kiedy mówimy o wcześniactwie i dlaczego każdy tydzień ciąży ma znaczenie?
O wcześniactwie mówimy, kiedy dziecko rodzi się przed ukończeniem 37. tygodnia ciąży. Wcześniactwo możemy jednak podzielić na kilka kategorii, m.in. skrajne wcześniactwo, czyli urodzenie przed ukończeniem 28. tygodnia ciąży, oraz późne wcześniactwo, obejmujące okres między 34. a 36. tygodniem ciąży. Dzieci urodzone w tym ostatnim okresie nazywamy także „prawie donoszonymi”.
Jak różni się sytuacja dziecka urodzonego w 26. i 35. tygodniu?
Różnica jest ogromna! Dziecko urodzone w 35. tygodniu ciąży to tzw. późny wcześniak, nazywany również prawie donoszonym. Do terminu porodu zabrakło mu zaledwie dwóch tygodni. Często dzieci urodzone w tym okresie są już na tyle dojrzałe, że nie wymagają specjalistycznych działań po urodzeniu i mogą samodzielnie funkcjonować bez większych problemów.
Natomiast dziecko urodzone w 26. tygodniu ciąży jest jeszcze bardzo niedojrzałe i niezdolne do samodzielnego funkcjonowania. Taki noworodek wymaga naszej pomocy i specjalistycznej opieki natychmiast po urodzeniu.
Jakie są najczęstsze problemy zdrowotne wcześniaków?
Przede wszystkim wcześniaki mogą być niezdolne do samodzielnego oddychania. Na tym etapie rozwoju ich organizm nie wytwarza jeszcze wystarczającej ilości surfaktantu – substancji, która w pęcherzykach płucnych zapobiega ich zapadaniu się podczas wydechu. Możemy podać tę substancję noworodkowi bezpośrednio do płuc, aby pomóc mu w oddychaniu. Mamy również urządzenia wspomagające pracę niedojrzałych płuc.
Trzeba jednak podkreślić, że tak naprawdę każdy narząd u skrajnego wcześniaka jest niedojrzały i niemal każdy wymaga naszej uwagi, wsparcia w dojrzewaniu oraz prawidłowym funkcjonowaniu.
Najgroźniejszym problemem jest krwawienie do Ośrodkowego Układu Nerwowego, czyli do komór mózgu, które może mieć poważne konsekwencje dla dalszego rozwoju dziecka.
Jak wygląda opieka nad wcześniakiem bezpośrednio po porodzie?
To oczywiście zależy od stopnia dojrzałości dziecka. Prawie donoszone wcześniaki nie wymagają specjalistycznych zabiegów. Często są już na tyle dojrzałe, że samodzielnie oddychają lub potrzebują jedynie niewielkiego wsparcia oddechowego, np. metodą nCPAP czy NIV.
Natomiast skrajny wcześniak wymaga bardzo specjalistycznych działań już bezpośrednio po urodzeniu.
Opieka nad wcześniakiem tuż po porodzie to dynamiczny i precyzyjnie zaplanowany proces. Priorytetem całego zespołu medycznego jest zapewnienie dziecku warunków możliwie najbardziej zbliżonych do tych, jakie miało w łonie matki, a przede wszystkim stabilizacja jego podstawowych funkcji życiowych.
Wcześniak zwykle zaraz po urodzeniu trafia na specjalne stanowisko resuscytacyjne (tzw. otwarty inkubator), gdzie musimy zabezpieczyć go przed wychłodzeniem. Następnie zabezpieczamy jego oddech i transportujemy dziecko na Oddział Intensywnej Terapii w specjalnym, zamkniętym inkubatorze. Przez cały czas monitorujemy jego funkcje życiowe.
Najczęściej skrajny wcześniak wymaga intubacji i podłączenia do respiratora, który pomaga mu oddychać. Potrzebuje również żywienia pozajelitowego, ponieważ jego organizm nie jest jeszcze w stanie przyjąć doustnie takiej ilości mleka matki, która pokryłaby całe zapotrzebowanie kaloryczne. Dlatego stosujemy specjalne worki żywieniowe przeznaczone dla najmniejszych wcześniaków.
Wymaga to założenia dostępu centralnego do żyły, a wszystkie żyły u skrajnych wcześniaków mają średnicę mniejszą niż 1 mm.
Jednocześnie staramy się już od pierwszych godzin po urodzeniu wprowadzać żywienie dojelitowe mlekiem matki. Nazywamy je żywieniem troficznym. Jest to tak naprawdę sposób odżywiania przewodu pokarmowego, który wspiera jego rozwój i dojrzewanie.
Zawsze staramy się również ograniczać wcześniakom wszelkie bodźce zewnętrzne. Chronimy je przed ostrym światłem i nadmiernym hałasem. Inkubatory przykrywamy specjalnymi narzutami, unikamy głośnych dźwięków, a do dzieci mówimy cicho, czasem nawet szeptem.
Jaką rolę odgrywają rodzice w opiece nad dzieckiem podczas hospitalizacji?
Rodzice odgrywają ogromną rolę, choć czasami mogą czuć się bezsilni i bezradni. Wydaje im się, że niewiele mogą zrobić i nie mają żadnego wpływu na proces leczenia.
Tymczasem ich wpływ jest naprawdę ogromny! Dziecko czuje obecność swoich rodziców, rozpoznaje, kiedy są przy nim. My wyraźnie to zauważamy, a rodzice również widzą, jak maluch na nich reaguje.
Mama odciąga pokarm i przynosi go swojemu maleństwu, a my karmimy nim wcześniaka. Oboje rodzice mogą także kangurować dziecko. To wspaniała metoda wspierająca jego rozwój i zdecydowanie poprawiająca stan kliniczny.
Kangurowanie pomaga również rodzicom oswoić się z ich małym, bezbronnym dzieckiem. Mogą poczuć je na swoich piersiach, uspokoić, a ono, słysząc bicie serca mamy, jakby przypomina sobie czas, kiedy rosło w jej brzuchu, tuż pod jej sercem. Wtedy się uspokaja i zasypia.
Rodzice uczą się rozumieć sygnały wysyłane przez dziecko, jego zachowanie i potrzeby. Dzięki temu zmniejsza się również ich lęk przed tak maleńką istotą, którą trzymają na piersiach. To metoda uznana za leczniczą.
Rodzice mogą i powinni także rozmawiać ze swoim dzieckiem, opowiadać mu o wszystkim, co chcą mu przekazać, a nawet czytać bajeczki – tak samo, jak rozmawialiby z nim i czytali mu, gdyby urodziło się o czasie.
Rodzice są więc bardzo potrzebni w procesie leczenia wcześniaka i odgrywają w nim ogromną rolę, mimo że początkowo często są przerażeni całą sytuacją.
Czym jest wiek korygowany i jak oceniać rozwój wcześniaka?
Wiek wcześniaka liczymy na dwa sposoby, co oznacza, że ma on niejako dwie daty swoich urodzin! Wiek chronologiczny, czyli kalendarzowy, to czas liczony od dnia, w którym dziecko rzeczywiście przyszło na świat. Ta data widnieje w akcie urodzenia.
Wiek korygowany to natomiast czas liczony od planowanego terminu porodu. Ten dzień jest dla wcześniaka swoistym „dniem zero”. Oznacza to, że w chwili narodzin maluch może mieć według tej skali np. minus kilka lub kilkanaście tygodni.
Wiek korygowany służy nam do oceny rozwoju fizycznego i intelektualnego dziecka. Maluch, który urodził się trzy miesiące przed terminem, w dniu planowanego porodu ma już trzy miesiące wieku chronologicznego. Jednak z perspektywy rozwoju jest to dla niego dopiero „dzień zero”. Nie musi więc jeszcze potrafić tego, co jego rówieśnicy urodzeni o czasie.
Wiek korygowany daje wcześniakowi dodatkowy czas na dogonienie rówieśników.
Jakiego wsparcia specjalistycznego potrzebują wcześniaki na kolejnych etapach rozwoju?
Wcześniak właściwie od urodzenia potrzebuje specjalistycznego wsparcia, a na dalszych etapach rozwoju często wymaga pomocy wielu specjalistów.
Chyba najważniejsi są fizjoterapeuci, którzy pracują z dziećmi już od pierwszych dni po urodzeniu. Prowadzą ćwiczenia z wcześniakami i stosują tzw. neurostymulację, wspierając rozwój oraz prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.
Oczywiście wśród specjalistów ważnych dla wcześniaków trzeba wymienić również neurologów, kardiologów i okulistów, a w razie konieczności także chirurgów czy neurochirurgów.
Współpracujemy z wszystkimi tymi specjalistami i zawsze możemy poprosić ich o konsultację.
Czy wypis ze szpitala oznacza koniec trudności związanych z wcześniactwem?
Niekoniecznie. Nawet dzieci urodzone jako prawie donoszone wymagają po wypisie ze szpitala kontroli specjalistycznych, choć zdecydowanie mniej niż skrajne wcześniaki.
Te ostatnie z kolei potrzebują stałej opieki specjalistycznej jeszcze długo po opuszczeniu szpitala. Jednak wiele z nich ostatecznie wychodzi na prostą i nie wymaga już później konsultacji ze wszystkimi specjalistami.
Z jakimi emocjami najczęściej mierzą się rodzice wcześniaków?
Początkowo rodzice są przerażeni i bardzo zestresowani. Często nawet nie wiedzą, o co i jak pytać.
Z czasem stopniowo poznają nasze medyczne określenia i uczą się je rozumieć. Wiedzą już, że informacja o „stanie stabilnym” musi im czasami na długo wystarczyć. Oznacza ona, że sytuacja nie jest gorsza niż poprzedniego dnia czy poranka, ale pozostaje taka sama.
Rodzice żyją jednak w ciągłym lęku o swoje dziecko. Czasem płaczą, kiedy sytuacja się pogarsza, a czasem cieszą się, gdy stan malucha się poprawia.
Dlaczego wsparcie psychologiczne rodziców jest tak ważne i kiedy warto po nie sięgnąć?
Wsparcie psychologiczne jest niezwykle ważne od samego początku, a nawet jeszcze przed urodzeniem dziecka, jeśli przewidywany jest poród przedwczesny. Zwykle jednak taki poród następuje nagle i nikt nie jest na niego przygotowany. Dlatego w takiej sytuacji wsparcie rodziców jest tym bardziej potrzebne.
Wsparcie psychologiczne dla rodziców wcześniaków nie jest oznaką słabości, ale kluczowym elementem opieki nad dzieckiem. Narodziny wcześniaka to sytuacja kryzysowa, która całkowicie burzy wyobrażenia o radosnym rodzicielstwie i wywołuje ogromny stres, lęk oraz poczucie winy.
Właśnie dlatego tak ważne jest, aby z pomocą psychologa przepracować traumę związaną z porodem, zredukować poczucie winy i zapobiec depresji poporodowej.
Współpraca rodziców z psychologiem bardzo pomaga również personelowi medycznemu. Zestresowany rodzic ma trudności z przyswajaniem skomplikowanych informacji medycznych. Kiedy mama znajduje się pod opieką psychologa, zwykle jest spokojniejsza i lepiej rozumie stan zdrowia swojego dziecka oraz przekazywane jej informacje medyczne. Nam z kolei łatwiej jest przekazywać fachową wiedzę.
Na intensywnej terapii noworodka zdarzają się sytuacje bardzo trudne, nawet dla pracowników tego oddziału. W najtrudniejszych chwilach, związanych ze śmiercią noworodka, my również potrzebujemy wsparcia psychologicznego. Często jednak go nie mamy, a jednocześnie musimy być oparciem dla rodziców, którzy tracą swoje dziecko.
To są najtrudniejsze chwile na oddziale…
Co chciałaby Pani przekazać rodzicom wcześniaków oraz osobom, które chcą ich wspierać?
Chciałabym móc zawsze współpracować z osobami, które wspierają rodziców. Zależy mi na tym, aby rodziny miały zapewnioną fachową opiekę psychologiczną od samego początku. Wtedy nasza praca jest łatwiejsza, mogę skupić się na zadaniach związanych z intensywną terapią i całą uwagę skierować na dziecko.
Pamiętamy jednak zawsze, że naszym pacjentem nie jest tylko dziecko, ale cała jego rodzina.
Wszystkim rodzicom wcześniaków chciałabym życzyć wiary w to, że trudne chwile miną, ogromnej siły i wytrwałości w codziennej walce o zdrowie dziecka. Życzę im również, aby nigdy nie tracili nadziei, że ich dzieci poradzą sobie z tym trudnym początkiem życia i wyrosną na wspaniałych, mądrych ludzi, którzy nie będą pamiętali tego, co działo się z nimi tuż po urodzeniu.
Bo rodzice będą pamiętali to zawsze. To pewne! 🙂
Dziękujemy za rozmowę
HP JESTEM